Μήπως χάνουμε δεξιότητες με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης;

 [Προσαρμογή του πρόσφατου άρθρου του Daniel Goleman - 9 Οκτωβρίου 2026 - με τίτλο: Does using AI Make Us Lose Skills?] 

Μήπως η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης μας κάνει να χάνουμε δεξιότητες;

Πρόσφατα ρώτησα τον Σιντάρτα Μουκερτζί αν υπάρχουν ανθρώπινες ικανότητες, όπως η αγάπη, που η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα μπορούσε να αναπαράγει. Ο Μουκερτζί, ογκολόγος στο επάγγελμα, είναι συγγραφέας του βιβλίου «Ο αυτοκράτορας όλων των ασθενειών», το οποίο βραβεύτηκε με το βραβείο Πούλιτζερ και ιδρυτής μιας εταιρείας που εκπαιδεύει την τεχνητή νοημοσύνη, ώστε να ανακαλύπτει νέες αντικαρκινικές θεραπείες. 

Η αισιόδοξη απάντησή του ήταν ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα γίνει αναπόφευκτα πιο ικανή, πιο έξυπνη και ίσως πιο συναισθηματικά ευφυής από τους ανθρώπους, κάποια μέρα. Δηλαδή, η τεχνητή νοημοσύνη που χρησιμοποιούμε σήμερα είναι μόνο η αρχή μιας μακράς πορείας βελτιώσεων που, κατά την άποψή του, θα ακολουθήσει. 

Με λίγα λόγια, η τεχνητή νοημοσύνη θα εξελιχθεί με τρόπους που δεν μπορούμε να φανταστούμε και ίσως αναπτύξει μια υπερ-νοημοσύνη χρησιμοποιώντας μηχανισμούς που σήμερα δεν μπορούμε καν να ονειρευτούμε.

Αυτό με οδηγεί να σκεφτώ την έννοια της «αποεξειδίκευσης» (de-skilling), δηλαδή την απώλεια δεξιοτήτων από τους ανθρώπους, οι οποίες αναλαμβάνονται από τις τεχνολογίες. 

Ένα από τα πρώτα παραδείγματα:
με την εμφάνιση της γραφής, οι Έλληνες φιλόσοφοι καταδίκασαν αυτή τη νέα τεχνολογία, λέγοντας ότι θα οδηγούσε στην απώλεια της ικανότητας των ανθρώπων να απαγγέλλουν επικά έπη και παρόμοια έργα από μνήμης (αλήθεια). Πιο πρόσφατα, η ανησυχία αφορούσε το γεγονός ότι τα μηνύματα κειμένου και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αντικαθιστούν την προσωπική επαφή, με αποτέλεσμα οι νέοι ειδικά να χάνουν (ή να μην αναπτύσσουν) τις δεξιότητες που απαιτούνται για τις διαπροσωπικές σχέσεις. 

Οι σημερινοί φοιτητές φαίνεται να βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην τεχνητή νοημοσύνη (AI) για να γράφουν τις εργασίες τους και, ακόμη και για να δίνουν εξετάσεις. Μια επίκαιρη μελέτη του Media Lab του MIT διαπίστωσε ότι οι φοιτητές που χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για τις εργασίες τους χάνουν ακριβώς εκείνη την ικανότητα για την οποία χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη. Με άλλα λόγια, όσο περισσότερο χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη, τόσο μεγαλύτερη είναι η απώλεια δεξιοτήτων.

Μια έρευνα του College Board μεταξύ καθηγητών πανεπιστημίου αποκάλυψε ότι περίπου το 75% δηλώνει ότι οι φοιτητές τους χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για να γράφουν τις εργασίες τους. Εννέα στους δέκα καθηγητές, μάλιστα, ανησυχούν, ότι οι φοιτητές τους διαπράττουν λογοκλοπή ή επιδεικνύουν άλλη μορφή ανεντιμότητας. 

Μιλούσα με έναν φοιτητή, που τώρα είναι στο τρίτο έτος ενός «καλού» πανεπιστημίου, ο οποίος θεωρεί ότι η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης από τους συμφοιτητές του είναι ευρέως διαδεδομένη. Αυτό μου υποδηλώνει την έλευση μιας γενιάς με μειωμένες δεξιότητες σε τομείς όπως η σύνταξη μιας έκθεσης ή ενός σημειώματος (για τα οποία θα συνεχίσουν να βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη). Φοβάμαι, όμως, ότι θα χάσουν επίσης τις δεξιότητές τους σε πνευματικές εργασίες που είναι απαραίτητες για την ηγεσία, όπως η κριτική σκέψη κατά τη λήψη αποφάσεων.

Το ίδιο ισχύει και για την ιατρική. Πολλοί γιατροί χρησιμοποιούν ήδη την τεχνητή νοημοσύνη στην πρακτική τους. Ο κίνδυνος είναι ότι οι γιατροί που βρίσκονται σε εκπαίδευση θα καταλήξουν να εξαρτώνται από την τεχνητή νοημοσύνη, αντί να αποκτήσουν τις δεξιότητες κλινικής συλλογιστικής που θα τους έκαναν εξαιρετικούς γιατρούς.

Στο παρελθόν, καθώς οι παλιές δεξιότητες χάνονταν, εμφανίζονταν νέες, καθώς και νέα εργαλεία για νέες εργασίες. 

Άρα, για τους οργανισμούς, αυτό σημαίνει ότι η ίδια η ηγεσία θα γίνει κάποια μέρα έργο της τεχνητής νοημοσύνης; 

Θα αποκτήσει η τεχνητή νοημοσύνη αυτοσυνείδηση; 

Θα διαθέτει κάποιο είδος συναισθηματικής χροιάς που θα την κατευθύνει προς ό,τι έχει σημασία;
Θα είναι πραγματικά ενσυναίσθητη, δείχνοντας ενδιαφέρον;
Θα είναι ικανή να εμπνέει και να λαμβάνει κρίσιμες στρατηγικές αποφάσεις;

Όχι στο άμεσο μέλλον. Αλλά μακροπρόθεσμα, θα δούμε.

Image made with AI 

Η συναισθηματική νοημοσύνη στην τεχνητή νοημοσύνη

Ενώ μια μεγάλη συζήτηση που διεξάγεται αυτές τις μέρες φαίνεται να αφορά το ενδεχόμενο η τεχνητή νοημοσύνη να γίνει «υπερβολικά έξυπνη» ή να ξεφύγει από τον έλεγχο, υπάρχει ένα άλλο ζήτημα που είναι εξίσου – ή ίσως και περισσότερο – ανησυχητικό: 

η συναισθηματική νοημοσύνη στην τεχνητή νοημοσύνη. 

Αρκετές εταιρείες φαίνεται να προσπαθούν να προσδώσουν στην τεχνητή νοημοσύνη τους κάποια μορφή συναισθηματικής νοημοσύνης, και ίσως κάποια μέρα να υπάρχουν συναισθηματικά έξυπνα bots που θα αλληλεπιδρούν με τους ανθρώπους. 

Ορισμένοι μηχανικοί τεχνητής νοημοσύνης πιστεύουν ότι τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης διαθέτουν ήδη «συναισθήματα», μηχανικά αντίστοιχα του θυμού, της θλίψης και της ευχαρίστησης.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ ανθρώπων και ρομπότ θα γίνουν όλο και πιο συνηθισμένες. Αυτό έχει ήδη συμβεί με τη δημοτικότητα των «συντρόφων» τεχνητής νοημοσύνης. Ενώ όσοι αλληλεπιδρούν με την τεχνητή νοημοσύνη με αυτόν τον τρόπο είναι συνήθως ικανοποιημένοι, υπάρχει μια επιφύλαξη: ίσως μια ντουζίνα άτομα έχουν αυτοκτονήσει, αφού ενθαρρύνθηκαν προς αυτή την κατεύθυνση από έναν σύντροφο τεχνητής νοημοσύνης. Σε τέτοιες περιπτώσεις (όπου η οικογένεια του θύματος μηνύει τους δημιουργούς της τεχνητής νοημοσύνης), το άτομο που αυτοκτόνησε φαίνεται να είχε εμπιστευτεί τον σύντροφο τεχνητής νοημοσύνης.

Και αυτό είναι το κύριο πρόβλημα. Όπως διευκρινίζει ο Stephen Messer σε ένα ενδιαφέρον δοκίμιο, μια τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να εκπαιδευτεί ώστε να γίνει ο ιδανικός σύντροφος που κάθε άνθρωπος θα αγαπούσε και θα εμπιστευόταν. Το πρόβλημα: η τεχνητή νοημοσύνη δεν «νοιάζεται» με την έννοια που θα το έκανε ένας άνθρωπος, και έτσι τα σημάδια της σχέσης που γεννούν εμπιστοσύνη δεν είναι παρά μια ψευδαίσθηση του πραγματικού συναισθήματος.

Υπάρχουν τρία είδη ενσυναίσθησης: 

1. η γνωστική, που περιλαμβάνει την ικανότητα να βλέπει κανείς τον κόσμο μέσα από τα μάτια ενός άλλου, 
2. η συναισθηματική, που σημαίνει να γνωρίζει κανείς πώς αισθάνεται εκείνο το άτομο, και 
3. η φροντιστική, δηλαδή το να νοιάζεται κανείς πραγματικά και να φροντίζει για την ευημερία εκείνου του ατόμου. 

Μια έξυπνη τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διαθέτει τις δύο πρώτες: τη γνωστική και τη συναισθηματική ενσυναίσθηση, αλλά, αν έχει προγραμματιστεί να διατηρεί «μέγιστη εμπλοκή», όχι και την τρίτη. 

Όπως προειδοποίησε ο Claude, η τεχνητή νοημοσύνη της Anthropic: «Μην ξεγελιέστε από την ευφράδεια μου» σχετικά με κάτι που στην πραγματικότητα δεν μπορώ να έχω, όπως τα συναισθήματα.